ROZDZIA£ III
Pogl±dy polityczne z okresu wiedeñskiego
Generalnie rzecz bior±c my¶l polityczna w starej naddunajskiej monarchii by³a
bogatsza i mia³a szerszy zakres ni¿ w Niemczech w tam samym czasie, z wyj±tkiem Prus,
Hamburga i wybrze¿a Morza Pó³nocnego.
Niemiecki Austriak, ¿yj±c w granicach wielkiego imperium, nigdy nie straci³ poczucia
obowi±zków z tego wynikaj±cych. Tylko on w tym pañstwie poza granicami cesarstwa widzia³
jeszcze granice imperium. Chocia¿ przeznaczenie oderwa³o go od wspólnej ojczyzny, do
koñca jednak próbowa³ dokonaæ wielkiego zadania, polegaj±cego na utrzymaniu tego
imperium dla Niemiec, bo zdobyli je jego przodkowie w trwaj±cych wiele wieków walkach na
wschodzie. W sercach i w pamiêci najlepszych Niemców nigdy nie wygas³a sympatia dla
wspólnej ojczyzny-matki.
Kr±g widzenia Niemca austriackiego by³ szerszy ni¿ mieszkañców reszty imperium.
jego stosunki ekonomiczne czêsto obejmowa³y ca³e imperium. Prawie wszystkie wielkie
zak³ady znajdowa³y siê w jego rêkach, podobnie jak stanowiska urzêdnicze i techniczne.
Poza tym zajmowa³ siê handlem zagranicznym, o ile ¯ydostwo nie zd±¿y³o po³o¿yæ rêki na
tej dziedzinie. Niemiecki Austriak - rekrut - powo³ywany by³ do niemieckiego regimentu, z tym
¿e ów regiment móg³ tak¿e stacjonowaæ w Herzegowinie, jak w Wiedniu czy Galicji. Korpus
oficerski pozostawa³ niemiecki, w tymi zw³aszcza wy¿si oficerowie. Sztuka i nauka by³y
niemieckie. W muzyce, architekturze, rze¼biarstwie i malarstwie Wiedeñ by³ niewyczerpanym
¼ród³em nowych pr±dów.
Tak¿e polityka zagraniczna by³a kierowana przez Niemców, chocia¿ mo¿na siê by³o
równie¿ doliczyæ kilku Wêgrów .
Mimo to mo¿liwo¶ci utrzymania imperium by³y niewielkie, poniewa¿ brakowa³o
najwa¿niejszych za³o¿eñ. W austriackim imperium wielonarodowo¶ciowym jedyn±
mo¿liwo¶ci± przezwyciê¿enia tendencji od¶rodkowych poszczególnych nacji mog³o byæ
zarz±dzanie centralne i zorganizowanie wewnêtrzne. W innym wypadku nie mog³o ono
przetrwaæ.
Rzeszê niemieck±, w przeciwieñstwie do Austrii, gdzie warunki by³y odmienne,
zamieszkiwa³ jeden naród.
W ró¿nych krajach Austrii, z wyj±tkiem Wêgier, przesz³o¶æ nie odgrywa³a wiêkszej
roli, byæ mo¿e zniszczy³ j± czas. Za to rozwija³y siê w nich ruchy narodowo¶ciowe, których
zwalczanie by³o trudne. Na obrze¿ach monarchii zaczê³y siê tworzyæ pañstwa narodowo¶ciowe.
Sam Wiedeñ nie móg³ przez d³u¿szy czas tej walki wytrzymaæ.
Kiedy Budapeszt sta³ siê wielkim miastem, okaza³ siê rywalem Wiednia. Od tej pory
ju¿ nie wzmacnia³ ca³ej monarchii, lecz tylko jej czê¶æ. Wkrótce Praga posz³a za jego
przyk³adem, nastêpnie Lwów i inne centra.
Od ¶mierci Józefa II w 1790 roku ten proces by³ coraz bardziej widoczny. Jego
szybko¶æ zale¿a³a od ró¿nych czynników, które czê¶ciowo znajdowa³y siê w samej
monarchii, a czê¶ciowo by³y rezultatem posuniêæ Austrii w polityce zagranicznej .
Je¿eli walka o utrzymanie pañstwa mia³a byæ powa¿na i skuteczna, to osi±gn±æ ten
cel mo¿na by³o jedynie poprzez bezwzglêdn± i konsekwentn± centralizacjê. Ale to
wymaga³oby wprowadzenia zasady jednolitego jêzyka pañstwowego, a wiêc tak¿e
przygotowania technicznych instrumentów wprowadzenia go drog± administracyjn±,
poniewa¿ bez tego pañstwo nie mo¿e przetrwaæ. Jedynym sposobem osi±gniêcia tej
jednolito¶ci jest wyrobienie ¶wiadomo¶ci ju¿ w szkole i w ogóle w czasie pobierania nauki.
Nie mo¿na tego osi±gn±æ w dziesiêæ czy dwadzie¶cia lat, a dopiero w ci±gu wieków,
poniewa¿ tak jak w przypadku wszelkich problemów kolonizacyjnych konsekwentne d±¿enie
do celu jest znacznie wa¿niejsze ni¿ spazmatyczne wysi³ki.
Austriackie imperium nie sk³ada³o siê z podobnych narodów - nie ³±czy³a ich wspólna
krew, ale raczej wspólna piê¶æ. S³abo¶æ kierownictwa niekoniecznie musi prowadziæ do
odrêtwienia w pañstwie, ale mo¿e obudziæ indywidualne instynkty.
Niezrozumienie tego jest byæ mo¿e najwiêksz± win± Habsburgów.
Józef II, cesarz rzymski narodu niemieckiego, rozumia³, ¿e jego "Dom" stanie nad
przepa¶ci± i dostanie siê w wir babilonu ras, chyba ¿e w ostatniej chwili uda mu siê naprawiæ
s³abe strony dokonañ jego poprzedników. Ten "przyjaciel ludu" zacz±³ z nadludzk± energi±
naprawiaæ zaniedbania poprzednich w³adców i próbowa³ w okresie dziesiêciu lat odzyskaæ
to, co zosta³o wypuszczone z r±k w ci±gu stuleci. Jego nastêpcy nie stanêli na wysoko¶ci
zadania ani duchem, ani si³± woli.
Rewolucja 1848 roku by³a, byæ mo¿e wszêdzie, walk± klas, lecz w Austrii by³a ona
pocz±tkiem walki narodów. Ale Niemiec, zapominaj±c o swoim pochodzeniu i nie zdaj±c
sobie sprawy z jego znaczenia stan±³ w s³u¿bie ruchu rewolucyjnego i przypieczêtowa³ w ten
sposób swój los.
Odegra³ znaczn± rolê w budzeniu ducha ¶wiatowej demokracji, która w krótkim czasie
obrabowa³a gol z podstaw jego egzystencji.
Utworzenie reprezentacyjnego cia³a parlamentu, bez[ uprzedniego ustanowienia
jêzyka pañstwowego, stanowi³o pocz±tek koñca panowania niemieckiej rasy; od tej chwili
samo pañstwo wyda³o na siebie wyrok. To, co nastêpnie siê sta³o, by³o ju¿ tylko ewolucj±
imperium.
Nie chcê wchodziæ w szczegó³y, poniewa¿ nie jest to celem tej ksi±¿ki, chcê jedynie
rozwa¿yæ te wypadki, które bêd±c zawsze przyczynami upadku narodów i pañstw, maj±
znaczenie dla naszej epoki, a i mnie pomog± ustaliæ zasady w³asnej my¶li polityczne).
W¶ród instytucji wskazywanych zwyk³ym obywatelom - chocia¿ nietrudno by³o
zauwa¿yæ, ¿e monarchia jest rozbita - najwa¿niejsz±, stanowi±c± podstawow± jako¶æ by³
parlament, czy jak go zwano w Austrii Reichsrat.
Jest oczywiste, ¿e parlament w Anglii, kraju "klasycznej" demokracji, by³ ojcem tego
cia³a. Ta b³ogos³awiona instytucja zosta³a przeniesiona stamt±d w ca³o¶ci i osadzona w
Wiedniu bez istotnych zmian.
Angielski dwuizbowy system rozpocz±³ swój byt w "Abgeordnetenhaus und
Herrenhaus". Jednak "domy" siê nieco ró¿ni³y. Gdy Barry pozwoli³ na wy³onienie siê pa³acu z
fal Tamizy, zaczerpn±³ z historii brytyjskiego imperium natchnienie udekorowania tysi±ca
dwustu nisz, konsoli i kolumn tego wspania³ego gmachu. W ten sposób w rze¼biarstwie i
malarstwie Izba Lordów i Wspólna Izba Reprezentantów sta³y siê ¦wi±tyni± narodowej
chwa³y.
To by³ pierwszy problem Wiednia. Gdy Duñczyk Hansen ukoñczy³ ostatni± wie¿yczkê
marmurowego pa³acu dla przedstawicieli narodów, nie pozostawa³o mu nic innego jak
zapo¿yczyæ ornamenty z antyku. Greccy i rzymscy mê¿owie stanu i filozofowie upiêkszyli ten
teatralny gmach "zachodniej demokracji", a na szczycie z symboliczn± ironi± umieszczono
kwadrygê obracaj±c± siê na cztery strony ¶wiata i obrazuj±c± rozbie¿ne tendencje wewn±trz
pañstwa.
Inne narodowo¶ci uzna³y za zniewagê i prowokacjê fakt, ¿e t± prac± gloryfikowano
austriack± historiê, podobnie jak i to, ¿e w imperium niemieckim o¶mielono siê po¶wiêciæ
budynek Reichstagu w Berlinie "narodowi niemieckiemu".
Los Niemców w pañstwie austriackim zale¿a³ od ich si³y w Reichsracie. Do czasu
wprowadzenia powszechnego i tajnego g³osowania Niemcy posiadali wiêkszo¶æ w
parlamencie. Nawet wtedy, gdy socjaldemokracja nie by³a jeszcze uwa¿ana za niemieck±
partiê. Od wprowadzenia powszechnego g³osowania Niemcy stracili liczebn± przewagê.
Teraz nie by³o ju¿ ¿adnych przeszkód w dalszej degeneracji pañstwa.
Obecna demokracja zachodnia jest zwiastunem marksizmu, który nie powsta³by bez
demokracji. Jest ona po¿ywk± zarazy rozwijaj±cej siê na ¶wiecie. W swojej zewnêtrznej
formie wyrazu - w systemie parlamentarnym - pojawia siê ona jako "potworno¶æ gówna i ognia"
(ein Spottgebust aus Dreck und Feuer), ku memu ubolewaniu jej ogieñ wypali³ siê zbyt
szybko.
Jestem bardzo wdziêczny losowi, ¿e ten problem stan±³ przede mn± jeszcze w
Wiedniu. Obawiam siê, ¿e w Niemczech znalaz³bym zbyt ³atwo odpowied¼ na to pytanie.
Gdybym za pierwszym pobytem w Berlinie pozna³ absurdalno¶æ zwi±zan± z
funkcjonowaniem parlamentu, móg³bym popa¶æ w przeciwn± skrajno¶æ, to znaczy popieraæ
idee imperialne i bez zastanowienia stan±æ w opozycji do ludzko¶ci.
W Austrii to by³o niemo¿liwe. Nie tak ³atwo by³o pope³niæ tak prosty b³±d. Je¿eli parlament nic
nie by³ wart, Habsburgowie jeszcze mniej znaczyli, w ka¿dym razie nie wiêcej.
Parlament podejmuje decyzjê, jej konsekwencje s± fatalne - nikt nie ponosi
odpowiedzialno¶ci, nikt nie ma obowi±zku wyt³umaczyæ siê z tego. Czy parlament bierze
odpowiedzialno¶æ za rz±d, który wyrz±dzi³ ! wszelkie szkody i po prostu ustêpuje z urzêdu?
Albo czy parlament siê rozwi±zuje, kiedy zmienia siê koalicja? Czy w ogóle wiêkszo¶æ mo¿e
byæ za cokolwiek odpowiedzialna? Czy¿ ka¿da koncepcja odpowiedzialno¶ci nie jest
zwi±zana z jednostk±? A czy w praktyce jest mo¿liwe oskar¿enie jakiej¶ osobisto¶ci z rz±du
o machinacje?
Czy s±dzimy, ¿e rozwój tego ¶wiata bierze siê z po³±czonej inteligencji wiêkszej
grupy, a nie z umys³u poszczególnych jednostek? Albo czy wyobra¿amy sobie, ¿e w
przysz³o¶ci bêdziemy mogli pomijaæ ten aspekt ludzkiej kultury?
Czy przeciwnie, nie jest teraz nawet bardziej potrzebny ni¿ dawniej?
Czytelnikowi ¿ydowskich gazet trudno sobie wyobraziæ z³o spowodowane przez
nowoczesne instytucje demokracji, kontrolowane przez parlament, chyba ¿e nauczy³ siê
samodzielnie my¶leæ i badaæ. J es t to podstawowa przyczyna zalania naszego politycznego
¿ycia najbardziej bezwarto¶ciowymi zjawiskami naszych czasów.
Jednej rzeczy nie wolno nigdy zapomnieæ. Wiêkszo¶æ nie mo¿e nigdy zast±piæ
jednostki. Wiêkszo¶æ jest nie tylko obroñc± g³upoty, ale tak¿e tchórzliwej polityki i tak jak stu
g³upców nie mo¿e staæ siê jednym m±drym, tak i bohaterskiej decyzji nie mo¿e wydaæ stu
tchórzy.
Daleko bardziej skutecznym podzia³em w politycznej edukacji, któr± w tym przypadku
jest w³a¶ciwiej nazywaæ propagand±, jest ten, który przypisuje siê prasie zajmuj±cej siê
"prac± u¶wiadamiaj±c±" i w ten sposób bêd±cej w pewnym sensie rodzajem szko³y dla
doros³ych. Ta nauka nie le¿y jednak w gestii pañstwa, bo jest przejêta przez si³y w
przewa¿aj±cej czê¶ci po¶ledniego charakteru. Gdy jeszcze jako m³ody cz³owiek by³em w
Wiedniu, mia³em najlepsz± sposobno¶æ poznaæ w³a¶cicieli i m±drych rzemie¶lników tej
maszyny do masowej edukacji. Z pocz±tku dziwi³em siê, jak w krótkim czasie te z³e si³y w
pañstwie zdo³a³y tak bardzo wp³yn±æ na opiniê publiczn±. W ci±gu kilku dni ten absurd sta³
siê spraw± pañstwow± w wielkich konsekwencjach, podczas gdy w tym samym czasie podstawowe
problemy posz³y w zapomnienie albo mo¿e nale¿a³oby raczej powiedzieæ, ¿e
zosta³y skradzione z pamiêci i pola widzenia.
Tym samym w ci±gu kilku tygodni wylansowano nazwiska i zwi±zano z nimi
nieprawdopodobne nadzieje. Zyska³y one tak± popularno¶æ, której nie móg³by osi±gn±æ
przez ca³e ¿ycie naprawdê wielki cz³owiek, i to nazwiska, o których jeszcze miesi±c
wcze¶niej nikt nie s³ysza³, podczas gdy stare zaufane postacie ¿ycia publicznego i
pañstwowego posz³y w zapomnienie albo zosta³y obrzucone takimi pomówieniami, ¿e
mog³yby staæ siê symbolem hañby. Trzeba by³o koniecznie badaæ te niegodziwe, ¿ydowskie
metody równocze¶nie w setkach miejsc, aby móc oceniæ w pe³ni niebezpieczeñstwo gro¿±ce
ze strony tych ³ajdaków.
Najszybciej, naj³atwiej uchwycimy bezsens i niebezpieczeñstwo tej niemoralno¶ci,
je¿eli porównamy system demokracji parlamentarnej z prawdziw± niemieck± demokracj±.
Najpierw nale¿y zwróciæ uwagê na to, ¿e liczba po. wiedzmy piêciuset osób, które
zosta³y wybrane, jest powo³ana do decydowania w ka¿dej sprawie. W praktyce oni sami s±
rz±dem, poniewa¿ gabinet wybrany z tej liczby osób tylko pozornie kieruje sprawami
pañstwowymi. Ten tak zwany rz±d faktycznie nie mo¿e podj±æ ¿adnego dzia³ania bez
uprzednio otrzymanej zgody zgromadzenia ogólnego. W tej sytuacji nie mo¿e za cokolwiek
odpowiadaæ, poniewa¿ ostateczna decyzja nigdy do niego nie nale¿y, ale pozostaje w rêkach
parlamentarnej wiêkszo¶ci. On istnieje, aby po prostu wykonywaæ wolê wiêkszo¶ci we
wszystkich przypadkach.
Celem obecnej demokracji nie jest ukszta³towanie zgromadzenia m±drych ludzi, ale
raczej zebranie t³umu, który jest do niczego nieprzydatny, daje siê ³atwo poprowadziæ w
okre¶lonym kierunku, szczególnie je¿eli inteligencja poszczególnych jednostek jest
ograniczona.
Ten parlamentarny system w ostatnich latach ustawicznie zmierza³ w kierunku
os³abienia pañstwa habsburskiego. Poniewa¿ przewaga niemieckiego elementu zosta³a
z³amana, system s³u¿y rozgrywkom poszczególnych narodowo¶ci. Generalnie linia rozwoju
zosta³a wytyczona przeciwko Niemcom. W szczególno¶ci od czasu, gdy nastêpca tronu,
arcyksi±¿ê Franciszek Ferdynand, zacz±³ zyskiwaæ na znaczeniu i popar³ czeskie wp³ywy.
Przysz³y w³adca monarchii usi³owa³ wszelkimi ¶rodkami doprowadziæ do procesu
degermanizacji. Dlatego czêsto niemieckie miejscowo¶ci poddawane by³y powoli, ale
skutecznie obcojêzycznym wp³ywom nacji. W dolnej Austrii proces ten posuwa³ siê znacznie
szybciej i wielu Czechów uwa¿a³o Wiedeñ za swoje miasto.
G³ówna my¶l tego nowego Habsburga, którego rodzina mówi³a po czesku (¿ona
arcyksiêcia by³a hrabiank± czesk±, a w krêgach, z których pochodzi³a, panowa³a tradycja
antyniemiecka), zmierza³a do za³o¿enia w Europie ¦rodkowej pañstwa s³owiañskiego o opcji
katolickiej i mia³a stanowiæ zabezpieczenie przed ortodoksyjn± Rosj±. W ten sposób religia
ponownie zosta³a wci±gniêta do s³u¿by koncepcjom politycznym, co czêsto mia³o miejsce u
Habsburgów.
Rezultat pod wieloma wzglêdami by³ tragiczny. Ani dom Habsburgów, ani ko¶ció³
katolicki nie otrzyma³y spodziewanych korzy¶ci.
Habsburg straci³ tron, Rzym - wielkie pañstwo.
Po wojnie 1870 roku dom Habsburgów powoli, z premedytacj± i determinacj± podj±³
wysi³ek wykorzenienia niebezpiecznej niemieckiej rasy - by³o to celem s³owianofilskiej
rodziny monarchy.
Z poczuciem patriotyzmu ludzie po raz pierwszy przekszta³cili siê w rebeliantów -
rebeliantów buntuj±cych siê nie przeciwko pañstwu, ale przeciwko systemowi rz±dzenia,
który zmierza³ do zniszczenia w³asnego narodu.
Po raz pierwszy w najnowszej historii Niemiec uwidoczni³a siê ró¿nica pomiêdzy
patriotyzmem dynastycznym, a mi³o¶ci± do ojczyzny i narodu.
Nie wolno zapominaæ - jest to generalna zasada i¿ najwy¿szym celem nie mo¿e byæ
utrzymanie pañstwa czy rz±du, ale raczej ochrona jego narodowego charakteru.
Ludzie prawa s± ponad prawami pañstwa.
Je¿eli w swojej walce o prawa ludzkie naród przegrywa i jest nieprzygotowany lub
niezdolny do walki przetrwanie, to opatrzno¶æ zadecyduje o jego koñcu .
¦wiat nie jest dla tchórzliwych narodów.
Wszystko, co by³o zwi±zane z powstaniem i przeminiêciem ogólnoniemieckiego ruchu
z jednej strony8i i znacznego rozwoju partii chrze¶cijañsko-socjalistycznej z drugiej strony,
mia³o dla mnie du¿e znaczenie jako przedmiot badañ.
Rozpocz±³em je od dwóch osób uwa¿anych za za³o¿ycieli i przywódców dwóch
narodów: Georga Von Schönerera oraz doktora Karla Luegera.
Obaj byli czym¶ wiêcej ni¿ przeciêtnymi parlamentarnymi osobisto¶ciami. W ca³ym
tym bagnie ogólnej politycznej korupcji ich ¿ycie pozosta³o czyste i nie budzi³o zastrze¿eñ.
Pierwotnie moja sympatia skierowana by³a na Schönerera, ale stopniowo sk³ania³em siê
równie¿ ku przywódcy ruchu chrze¶cijañsko-demokratycznego.
Porównuj±c ich zdolno¶ci uzna³em, ¿e Schönerer jest lepszym my¶licielem w
zakresie podstawowych problemów. To on, ja¶niej i wyra¼niej ni¿ ktokolwiek inny, dostrzeg³
nieuchronny koniec austriackiego pañstwa. Gdyby uwa¿niej s³uchano jego ostrze¿eñ
dotycz±cych monarchii habsburskiej, nigdy nie dosz³oby do nieszczê¶cia wojny ¶wiatowej, w
której Niemcy mia³y przeciwko sobie ca³± Europê. Schönerer zdawa³ sobie jednak sprawê z
istoty problemów, które mylnie oceni³.
Si³a Luegera tkwi³a w tym, ¿e posiada³ rzadk± znajomo¶æ ludzi, a szczególnie unika³
ich idealizowania. Dziêki temu realniej ocenia³ mo¿liwo¶ci, podczas gdy Schönerer mia³ dla
spraw ¿yciowych mniejsze zrozumienie. Wszystkie pangermañskie idee pod wzglêdem
teoretycznym by³y s³uszne, ale brakowa³o si³y i zrozumienia, by tê wiedzê umiejêtnie
pokazaæ szerokiemu ogó³owi.
Niestety dostrzega³ on tylko w niewielkim stopniu nadzwyczajne ograniczenia woli
walki "mieszczañstwa", które unika³o ruchu, bo mia³o zbyt du¿o do stracenia anga¿uj±c siê w
sprawy gospodarcze.
Ten brak zrozumienia dla ni¿szych warstw spo³ecznych spowodowa³, ¿e jego pogl±dy
na zagadnienia spo³eczne nie przystawa³y do rzeczywisto¶ci.
W tym wszystkim doktor Lueger by³ przeciwieñstwem Schönerera, który rozumia³
znakomicie, ¿e si³a walki wy¿szej warstwy mieszczañstwa jest obecnie ma³a i
niewystarczaj±ca do osi±gniêcia zwyciêstwa przez ten wielki, mocny ruch. Przygotowa³
u¿ycie wszelkich dostêpnych ¶rodków, aby przyci±gn±æ ju¿ istniej±ce instytucje i czerpaæ z
tych starych ¼róde³ w³adzy jak najwiêksze korzy¶ci dla swego ruchu.
Swoj± now± partiê opar³ przede wszystkim na ¦rednich warstwach, których byt by³
zagro¿ony i dziêki temu by³y gotowe do wszelkich po¶wiêceñ i zdolne do uporczywej walki.
Jego nadzwyczajna m±dro¶æ w utrzymywaniu stosunków z ko¶cio³em katolickim pozwoli³a
mu pozyskaæ sobie m³odszy kler. W rzeczywisto¶ci stara partia klerykalna zosta³a zmuszona
do ust±pienia pola albo do przy³±czenia siê do nowej partii, w nadziei stopniowego
odzyskiwania utraconej pozycji.
Wielk± niesprawiedliwo¶æ uczyni³oby siê temu cz³owiekowi, gdyby uznaæ powy¿sze
za jedyne osi±gniêcie, poniewa¿ by³ nie tylko wielkim taktykiem, ale tak¿e wielkim
inspiratorem reform. Ogranicza³y go w tym brak dostatecznej wiedzy o dostêpnych mu
mo¿liwo¶ciach oraz pu³ap jego w³asnych zdolno¶ci.
Cele, jakie ten naprawdê wybitny cz³owiek postawi³ przed sob±, by³y rzeczywi¶cie
praktyczne. Pragn±³ zdobyæ Wiedeñ, serce monarchii. Z tego miasta ostatnie ¶lady ¿ycia
przenika³y do chorego i wyczerpanego organizmu rozk³adaj±cego siê imperium. Je¿eli serce
bêdzie zdrowe, wtedy i reszta cia³a od¿yje - ta zasadniczo w³a¶ciwa idea mog³a ujawniæ siê
dopiero po pewnym czasie.
W tym tkwi³a s³abo¶æ tego cz³owieka.
Jego osi±gniêcia, jako burmistrza miasta, s± w najlepszym tego s³owa znaczeniu
nie¶miertelne, ale mimo to nie móg³ uratowaæ monarchii. By³o za pó¼no.
Jego przeciwnik Schönerer widzia³ ten problem ja¶niej. To, co doktor Lueger wzi±³ w
swoje rêce, doprowadza³ do pomy¶lnego koñca. Schönerer natomiast nie móg³ zrealizowaæ
swoich zamierzeñ, ale jego obawy spe³ni³y siê w okropny sposób.
Wskutek tego ¿aden z nich nie osi±gn±³ zamierzonego celu. Lueger nie potrafi³ ocaliæ
Austrii, a Schönerer nie móg³ uchroniæ narodu niemieckiego przed upadkiem.
Dzisiaj jest dla nas bardzo pouczaj±ce badanie przyczyn niepowodzenia obu tych
partii. To jest podstawowe zadanie dla moich przyjació³, poniewa¿ w wielu [ punktach obecne
warunki s± podobne do tamtych i ich znajomo¶æ mo¿e nam pomóc unikn±æ tych b³êdów,
które doprowadzi³y do upadku jednych, a do ja³owo¶ci drugich. .
Upadek ogólnoniemieckiego ruchu by³ spowodowany brakiem przywi±zywania od
pocz±tku najwy¿szej wagi do pozyskania zwolenników w¶ród szerokich mas spo³ecznych.
Sta³ siê mieszczañski i godny szacunku, ale pod spodem by³ radykalny.
Pozycja Niemiec w Austrii by³a beznadziejna od czasu powstania ruchu
ogólnoniemieckiego. Z roku na rok parlament coraz bardziej niszczy³ naród niemiecki. Ka¿da
próba uratowania go polega³a na usuniêciu tej instytucji.
Ruch ogólnoniemiecki wszed³ do parlamentu i zosta³ pokonany.
Najwiêkszym forum s³uchaczy nie jest izba parlamentu, ale wiêksze publiczne
zgromadzenie. Tysi±ce ludzi przychodzi po prostu s³uchaæ, co mówca ma do powiedzenia,
podczas gdy w parlamencie jest obecnych tylko kilkaset osób. W dodatku wiêkszo¶æ z nich
jest obecna tylko po to, by otrzymaæ diety, a nie aby staæ siê m±drzejsz± m±dro¶ci± jednego
b±d¼ drugiego przedstawiciela ludu.
Przemawianie przed takim forum jest rzucaniem pere³ przed wieprze, naprawdê nie
jest to warte zachodu. W ten sposób nie mo¿na osi±gn±æ ¿adnego rezultatu.
Tak to by³o. Cz³onkowie ogólnoniemieckiego ruchu mogli zabieraæ g³os bez nadziei
na jakikolwiek rezultat. Prasa albo ca³kowicie ich ignorowa³a, albo okalecza³a ich
przemówienia przekrêcaj±c sens lub go wrêcz ca³kowicie gubi±c. Opinia publiczna
otrzymywa³a wiêc zniekszta³cony obraz tego ruchu. Nie mia³o znaczenia, o czym
poszczególni pos³owie mówili, wa¿ne by³o to, co reszta otrzymywa³a do czytania. A by³y to
streszczenia ich przemówieñ, które mog³y tworzyæ wra¿enie bezsensowno¶ci. Poza tym
forum, przed którym przemawiali, liczy³o piêciuset parlamentarzystów i sam ten fakt mówi za
siebie.
Najgorsze by³o jednak co innego.
Ruch ogólnoniemiecki móg³ osi±gn±æ sukces tylko wtedy, kiedy zrozumia³by od
pierwszej chwili, ¿e jego celem jest stworzenie nowego ¶wiatopogl±du, a nie za³o¿enie nowej
partii. Tylko to mog³o pobudziæ wewnêtrzne si³y do walki i doprowadziæ j± do koñca. Do tego
jednak potrzebne s± najlepsze i najodwa¿niej s z e umys³y.
Je¿eli walki o nowy ¶wiatopogl±d nie prowadz± bohaterowie gotowi do po¶wiêceñ, to
w krótkim czasie nie znajdzie siê nikt gotowy do po¶wiêcenia ¿ycia. Cz³owiek, który wa³czy
tylko dla siebie, niewiele mo¿e daæ ogó³owi. Ciê¿k± walkê, któr± ruch ogólnoniemiecki
stoczy³ z ko¶cio³em katolickim, mo¿na wyja¶niæ tylko brakiem zrozumienia psychologicznych
cech ludzi.
Aby przekszta³ciæ Austriê w pañstwo s³owiañskie stosowano ró¿ne metody: czescy
ksiê¿a zajmowali czysto niemieckie parafie przedk³adaj±c interesy w³asnego narodu nad
interesy ko¶cio³a i stawali siê zarzewiem antyniemieckiego procesu.
Duchowieñstwo niemieckie zawiod³o ca³kowicie. Nie tylko by³o zupe³nie niezdolne do
walki o niemieckie prawa, ale nawet do wystarczaj±co silnego oporu wobec ataków innych.
Wskutek tego naród niemiecki powoli, ale nieprzerwanie cofa³ siê przed tym naporem.
Georg Schönerer nie uznawa³ po³owicznych rozwi±zañ. Podj±³ walkê z ko¶cio³em w
przekonaniu, ¿e w³a¶nie on mo¿e uratowaæ naród niemiecki. Ruch " Uwalniania siê od
Rzymu" (Los von Rom) okaza³ siê najmocniejsz±, chocia¿ najtrudniejsz± form± ataku,
zwi±zan± z pogrzebaniem w ruinach wrogiego Hofburga. Gdyby to siê powiod³o, nieszczêsny
podzia³ ko¶cio³a w Niemczech zosta³by osi±gniêty na zawsze, tak¿e zwyciêstwo by³oby
korzystne dla wewnêtrznych si³ imperium i narodu niemieckiego. Ale jego za³o¿enia i tak.
tyka walki by³y b³êdne.
Nie ma w±tpliwo¶ci, ¿e si³a oporu katolickiego duchowieñstwa narodowo¶ci
niemieckiej by³a mniejsza ni¿ ich nieniemieckich braci, szczególnie Czechów. Podczas gdy
czeski duchowny traktowa³ swój naród podmiotowo, a ko¶ció³ po prostu przedmiotowo, tak
proboszcz l niemiecki oddany by³ ko¶cio³owi podmiotowo, a przedmiotowo traktowa³ swój
naród.
Porównajmy postawê naszych urzêdników, któr± na przyk³ad przyjmuj± wobec ruchu
narodowego odrodzenia, z t±, któr± przyjmuj± urzêdnicy innych narodów w podobnych
okoliczno¶ciach. Czy wyobra¿amy sobie, ¿e korpus oficerski gdziekolwiek na ¶wiecie usunie
narodowe ¿±dania pod wp³ywem frazesu "autorytet pañstwa", jak to siê nam zdarzy³o piêæ lat
temu; to nawet zosta³o uznane jako zupe³nie nienaturalne!
Autorytet pañstwa, demokracja, pacyfizm, miêdzynarodowa solidarno¶æ i tak dalej s±
po prostu pojêciami, doktrynalnymi koncepcjami i z ich punktu widzenia oceniane s±
wszystkie sprawy dotycz±ce pilnych narodowych potrzeb.
Protestantyzm zawsze pomagaæ bêdzie w popieraniu wszystkiego, co niemieckie, czy
bêdzie to dotyczyæ wewnêtrznej czysto¶ci, pog³êbiania narodowych uczuæ, czy obrony
niemieckiego stylu ¿ycia, jêzyka, a nawet niemieckiej wolno¶ci, poniewa¿ to wszystko
stanowi jego podstawê; jednak jest bardzo nieprzychylny wobec ka¿dej próby ratowania
narodu ze szponów jego ¦miertelnego wroga, bo jego postawa wobec ¿ydostwa le¿y mniej
lub bardziej w dogmatyce.
Partie polityczne nie powinny mieæ nic wspólnego z problemami religijnymi, dopóki nie
podrywaj± moralno¶ci narodu; tym samym religia nie powinna byæ w³±czana w partyjne
intrygi.
Je¿eli dostojnicy ko¶cielni pos³uguj± siê religijnymi instytucjami, a nawet naukami, aby
raniæ swoj± w³asn± narodowo¶æ, nie powinni mieæ na¶ladowców. Nale¿y u¿yæ przeciwko nim
ich w³asnej broni.
Przywódcy politycznemu nie wolno nigdy naruszaæ doktryny religijnej i instytucji jego
narodu. W przeciwnym .razie nie mo¿e on byæ politykiem, a tylko reformatorem, je¿eli ma, w
tym kierunku kwalifikacje!
Ka¿da inna postawa prowadzi, szczególnie w Niemczech, do katastrofy.
W trakcie moich studiów nad ogólnoniemieckim ruchem, jego walk± przeciwko
Rzymowi, doszed³em do nastêpuj±cej konkluzji: wskutek ma³ego zrozumienia znaczenia
problemów socjalnych ruch ten straci³ poparcie w masach; przez wej¶cie do parlamentu
straci³ przywilej kierowania i zosta³ obarczony wszystkimi trudno¶ciami zwi±zanymi z t±
instytucj±. Walka przeciwko ko¶cio³owi zdyskredytowa³a go w wielu krêgach ni¿szych i
¶rednich klas i pozbawi³a go wielu najlepszych elementów, które mo¿na by³oby nazwaæ
narodowymi.
Praktyczne rezultaty kulturkampfu by³y w Austrii równe zeru.